NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
भारतीयैकतासाधकं संस्कृतम्
भारतीयत्वसम्पादकं संस्कृतम्
ज्ञानपूञ्जप्रभादर्शकं संस्कृतम्
सर्वदानन्दसन्दोहदं संस्कृतम् ॥ १ ॥
श्लोक 1:
संस्कृत सदा आनन्द और सौन्दर्य प्रदान करने वाली है।
भारतीय एकता को साधने वाली संस्कृत।
भारतीयों को एकता में बाँधने वाली संस्कृत।
ज्ञान और श्रेष्ठ आचरण का मार्ग दिखाने वाली संस्कृत।
सर्वमस्तिष्कसंस्कारकं संस्कृतम्
सर्ववाणीपरिष्कारकं संस्कृतम्
सत्पथप्रेरणादायकं संस्कृतम्
सद्गुणग्रामसन्धायकं संस्कृतम् ॥ २ ॥
श्लोक 2:
संस्कृत सद्गुणों को प्राप्त करने का मार्ग दिखाने वाली है।
संस्कृत सभी प्रकार के संस्कारों को करने वाली है।
संस्कृत सभी प्रकार की वाणी को शुद्ध करने वाली है।
संस्कृत सत्य की प्रेरणा देने वाली है।
विश्वबन्धुत्वविस्तारकं संस्कृतम्
सर्वभूतैकताकारकं संस्कृतम्
सर्वतः शान्तिसंस्थापकं संस्कृतम्
पञ्चशीलप्रतिष्ठापकं संस्कृतम् ॥ ३ ॥
श्लोक 3:
संस्कृत पाँच शीलों अर्थात् अच्छे आचरण की प्रतिष्ठा करने वाली है।
संस्कृत सम्पूर्ण विश्व का विस्तार करने वाली है।
संस्कृत सभी प्राणियों में समानता का भाव उत्पन्न करने वाली है।
संस्कृत सभी जगह शान्ति स्थापित करने वाली है।
त्यागसन्तोषसेवाव्रतं संस्कृतम्
विश्वकल्याणनिष्ठायुतं संस्कृतम्
ज्ञानविज्ञानसम्मेलनं संस्कृतम्
भुक्तिमुक्तिद्वयोद्वेलनं संस्कृतम् ॥ ४ ॥
श्लोक 4:
संस्कृत मुक्ति तथा शक्ति देने वाली है।
संस्कृत त्याग और सेवा का व्रत सिखाने वाली है।
संस्कृत विश्व के कल्याण में निष्ठा रखने वाली है।
संस्कृत ज्ञान और विज्ञान का मेल कराने वाली है।
धर्मकामार्थमोक्षप्रदं संस्कृतम्
ऐहिकामुष्मिकोत्कर्षदं संस्कृतम्
कर्मदं ज्ञानदं भक्तिदं संस्कृतम्
सत्यनिष्ठं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् ॥ ५ ॥
श्लोक 5:
संस्कृत सत्यनिष्ठ, कल्याणकारी और सुन्दर है।
संस्कृत धर्म, काम, अर्थ और मोक्ष प्रदान करने वाली है।
संस्कृत इस लोक और परलोक दोनों का कल्याण करने वाली है।
संस्कृत कर्म, ज्ञान और भक्ति प्रदान करने वाली है।
शब्दलालित्यलीलावनं संस्कृतम्
चारुमाधुर्यधारागृहं संस्कृतम्
विश्वचेतश्चमत्कारकं संस्कृतम्
पूर्वजाना यशः स्मारकं संस्कृतम् ॥ ६ ॥
श्लोक 6:
संस्कृत हमारे पूर्वजों के यश को स्मरण कराने वाली है।
संस्कृत शब्दों की सुन्दरता और मधुरता से युक्त है।
संस्कृत मधुर एवं मनोहर वाणी की धारा के समान है।
संस्कृत सम्पूर्ण विश्व के मन को चमत्कृत करने वाली है।
१. छात्राः मिलित्वा पृथक् पृथक् पञ्चानां छात्राणां लघुसमूहान् निर्माणं यति-गति-लयपूर्वकं गीतगानस्य अभ्यासं करिष्यन्ति।
२. एकपदेन उत्तरं लिखत —
यथा — ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं किम्? — संस्कृतम्
(क) संस्कृतं कस्याः साधकम्? – भारतीयैकतायाः।
(ख) सर्वदा संस्कृतं कस्य सन्दोहदम्? – आनन्दस्य।
(ग) संस्कृतं कस्य प्रेरणादायकम्? – सत्पथस्य।
(घ) संस्कृतं कासां परिष्कारकम्? – सर्ववाणीनाम्।
(ङ) कस्य विस्तारकं संस्कृतम्? – विश्वबन्धुत्वस्य।
३. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत —
(क) सर्वतः कस्याः संस्थापकं संस्कृतम्?
(ख) कीदृशं व्रतं संस्कृतम्?
(ग) कयोः सम्मेलनं संस्कृतम्?
(घ) संस्कृतं कस्य चमत्कारकम्?
(ङ) केषां यशः स्मारकं संस्कृतम्?
उत्तर
(क) सर्वतः शान्तेः संस्थापकं संस्कृतम्।
(ख) संस्कृतं त्यागसन्तोषसेवाव्रतम् अस्ति।
(ग) ज्ञानविज्ञानयोः सम्मेलनं संस्कृतम्।
(घ) संस्कृतं विश्वचेतसः चमत्कारकम्।
(ङ) पूर्वजानां यशः स्मारकं संस्कृतम्।
४. रिक्तस्थानानि पूरयन्तु —
यथा ___सर्वभूतैकता ___ कारकं संस्कृतम्।|
(क) …………………….. सम्पादकं संस्कृतम्।
(ख) …………………….. दर्शकं संस्कृतम्।
(ग) …………………….. संस्कारकं संस्कृतम्।
(घ) कर्मेदं …………………….. भक्तिदं संस्कृतम्।
(ङ) सत्यनिष्ठ …………………….. संस्कृतम्।
(च) शब्दलालित्य …………………….. संस्कृतम्।
उत्तर
(क) भारतीयत्वं सम्पादकं संस्कृतम्।
(ख) ज्ञानपुञ्जप्रभा दर्शकं संस्कृतम्।
(ग) सर्वमस्तिष्कं संस्कारकं संस्कृतम्।
(घ) कर्मदं ज्ञानदं भक्तिदं संस्कृतम्।
(ङ) सत्यनिष्ठं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्।
(च) शब्दलालित्य लीलावनं संस्कृतम्।
५. मञ्जूषायाः पदानि उपयुज्य षड् वाक्यानि रचयत —
वाणीपरिष्कारिका, एकता, सर्वतः, सेवा, सुन्दरम्, पूर्वजजानाम्,
सत्पथे प्रेरयितुम्, विश्वकल्याणाय, त्यागस्य, सन्तोषस्य,
विश्वबन्धुत्वविस्तारकम्
यथा — वाणीपरिष्कारिका संस्कृत-भाषा भवति।
(क) ……………………………………………………
(ख) ……………………………………………………
(ग) ……………………………………………………
(घ) ……………………………………………………
(ङ) ……………………………………………………
उत्तर
(क) संस्कृतं भारतीयैकतायाः साधकम् अस्ति।
(ख) संस्कृतं विश्वबन्धुत्वविस्तारकम् अस्ति।
(ग) संस्कृतं जनान् सत्पथे प्रेरयितुम् समर्थम् अस्ति।
(घ) संस्कृतम् अस्मान् त्यागस्य सन्तोषस्य च शिक्षां ददाति।
(ङ) संस्कृतं पूर्वजानां यशः स्मारकम् अस्ति।
(च) संस्कृतभाषा विश्वकल्याणाय निष्ठायुतम् अस्ति।
६. अधोलिखितानां समस्तपदानाम् उदाहरणानुसारं विग्रहं कुरुत —
यथा — भारतीयैकतासाधकम् — भारतीयैकतायाः साधकम्।
(क) ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकम् ………………………………….
(ख) सर्ववाणीपरिष्कारकम् ………………………………….
(ग) विश्वबन्धुत्वविस्तारकम् ………………………………….
(घ) सर्वभूतैकताकारकम् ………………………………….
(ङ) शान्तिसंस्थापकम् ………………………………….
(च) ज्ञानविज्ञानसम्मेलनम् ………………………………….
उत्तर
(क) ज्ञानपुञ्जस्य प्रभायाः दर्शकम्।
(ख) सर्वासां वाणीनां परिष्कारकम्।
(ग) विश्वबन्धुत्वस्य विस्तारकम्।
(घ) सर्वेषां भूतानाम् एकतायाः कारकम्।
(ङ) शान्तेः संस्थापकम्।
(च) ज्ञानस्य विज्ञानस्य च सम्मेलनम्।
७. प्रदत्तमञ्जूषातः पर्यायपदानि चित्वा रिक्तस्थाने लिखत —
उल्लासः, किरणः, जगत्, अनुपमा, तेजोराशयः, मानम्
(क) विद्वांस …………………… भवन्ति।
(ख) सूर्यस्य …………………… सर्वेषां प्राणिनां कृते हितकरः भवति।
(ग) ईश्वरं स्मृत्वा …………………… उपजायते।
(घ) विद्यायाः …………………… अजरं भवति।
(ङ) प्रकृतेः शोभा …………………… विद्यते।
(च) यत्र …………………… एकनीडं भवति।
उत्तर
(क) विद्वांसः तेजोराशयः भवन्ति।
(ख) सूर्यस्य किरणः सर्वेषां प्राणिनां कृते हितकरः भवति।
(ग) ईश्वरं स्मृत्वा उल्लासः उपजायते।
(घ) विद्यायाः मानम् अजरं भवति।
(ङ) प्रकृतेः शोभा अनुपमा विद्यते।
(च) यत्र जगत् एकनीडं भवति।

